Verslag slotdag TubeSociety Project 2025 op 20-juni-2026 in Hichtum
TS-2025 was een intensief jaar. Vooral de eerste helft; Joost Breed gaf diepgaand les over LTSpice en zo werden we weer een schooltje met huiswerk en opdrachten. In de tweede helft hebben we die kennis toegepast op kleine balans buizenversterkers (onder 10 Watt) volgens het KISS-principe (zo weinig mogelijk componenten) en Menno-buizenregels (zie download).
Download: 
Menno-Buizenregels.pdf
Voorheen maakten we versterkers met dromen, fantaseren, studeren, ontwerpen, bouwen, meten en luisteren. Zo nodig doorliepen we deze ronde opnieuw, totdat alles perfect was. Maar nu konden we met LTSpice onze bedenksels en optimalisaties vooraf al op de computer simuleren. Kan simulatie de versterkers beter maken of is de werkelijkheid van het bouwen en evalueren krachtiger? Naar mijn mening zijn onze TubeSociety ontwerpen van dit jaar betrouwbaarder geworden. LTSpice maakt het mogelijk om op plekken en naar situaties te kijken waar je vroeger nauwelijks bij kon komen. Zo konden we eventuele ‘fouten’ al in de ontwerpfase herkennen en oplossen. Of de LTSpice ontwerpen ook beter klinken? Dat bepaal je volgens mij nog steeds met je oren; daar kan geen simulatie tegenop.
Nieuwe trafo’s: voor dit TS-2025 project heb ik een nieuwe uitgangstrafo ontwikkeld waarmee de eindbuizen als Pentode of Ultra-Lineair of Triode geschakeld kunnen worden met extra twee nieuwe wikkelingen voor kathode-tegenkoppeling (zie VDV-8010-TS-PPE). De nieuwe voedingstrafo (zie Mains-E) is bewust overgedimensioneerd voor krachtige stabiele basweergave. Deze trafo’s waren het startpunt van de meeste student-ontwerpen.
De beoordeling: er waren drie testrondes van ongeveer een uur waarin de versterkers werden getest. Als referentie werd de eerste experimentele Trans-versterker van Menno gebruikt (zie de download) die het waarderingscijfer 3 kreeg (op een schaal van 1 tot 5). Elke student gaf daarna zijn cijfer aan de beluisterde versterker. Het eindcijfer was het gemiddelde van al die cijfers. De muziekfragmenten A,B,C,D, … (elk 2,5 minuut) waren A voor de referentie en dan A+B (test amp-1) en dan B+C (test amp-2) en dan C+D (test amp-3), enzovoort.
Download: Referentie_Versterker.pdf
Per versterker geef ik nu een korte samenvatting en verwijs voor details naar de verslagen van de studenten.
1: Cor Slagmolen ontwierp een 6V6GT-balans versterker met 1,5 x ECC82 voor ingangstrap en fasedraaier. Hij had reeds de nodige elektronica- en computerervaring, maar dit was de eerste keer dat hij met buizen ging werken. Dat ging met groot enthousiasme in alle richtingen om zich deze nieuwe wereld eigen te maken. Lees in zijn verslag dat hij niet alleen zijn versterker ontwierp maar ook keek naar besturing door de computer, inclusief fraai beeldschermpje met de belangrijkste instellingen. Zijn versterker klonk soepel en dat klopt, want de 6V6 eindbuizen worden vooral bij dynamische gitaarversterking gebruikt.
Download: 1-Verslag_Cor_Slagmolen_6V6-PP.pdf
2: Clemens Schellens was de notaris-stemmenteller bij alle testen, waarvoor hartelijk dank. Behalve bij de test van zijn versterker; toen heeft Menno voor notaris gespeeld om ieder schijn van ……
Met steun van medestudenten maakte Clemens een eindversterker met een opmerkelijke eindbuis: de ECLL800 waar in één glashuls twee pentodes en een triode-fasedraaier zitten. Oftewel een complete balans eindversterker in één buis. Zie op de foto de twee achterste smalle noval ECLL800 buizen, aangedreven door drie 6CS7 octal triodebuizen aan de voorkant.
Bij de ontwikkeling van het schema werd intensief van AI gebruik gemaakt. Het resultaat is bijzonder: “Ondanks de hoge THD, klinkt deze versterker gewoon goed. Instrumenten worden mooi in de ruimte afgebeeld en hebben hun vaste plaats. Het geluidsbeeld is breed en diep. De bas gaat diep door en is voor een buizenversterker behoorlijk strak. Timbres van verschillende muziekinstrumenten zijn heel goed van elkaar te onderscheiden, misschien wel de grootste kwaliteit”.
Download: 2-Verslag_Clemens_Schellens_ECLL800-PP.pdf
3: Dick Kiers bedacht een PP-eindversterker met lokale tegenkoppeling tussen de driverbuis en de EL84 anodes om de aansturing van de uitgangstrafo laagohmig te maken, om zo magnetische vervormingen te minimaliseren. Dat gelukte wonderwel. Meer info heb ik nu niet beschikbaar omdat Dick wegens omstandigheden geen verslag kon aanleveren.
4: Frans-Rots ontwierp zijn versterker met EL82 eindbuizen die hij uit de erfenis van Stefan Götze (ETF) hadden overgenomen. Hij ging de uitdaging aan om de stuurtrappen en fasedraaier en klasse-A autobias volledig met losse transistoren en fets te ontwikkelen en volgde daarbij unieke routes en berekeningen. Alles werkte goed en klonk ‘als een speer’.
Download: 4-Verslag_Frans_Rots_EL82-PP-b.pdf
5: Jacques van Eijk gebruikte ook EL82 eindbuizen (die je in LTSpice kunt weergeven met de beschikbare PL82 LTSpice-modellen). Hij werd echter getroffen door vertragingen bij fabricage en transport. Ruim op tijd bestelde hij bij fabrieken die toezegden dat ze speciale kasten konden maken en daarna niets meer van zich lieten horen of zeiden dat alles wel in orde zou komen. Niet dus, en met doorwerken in de nachtelijke uren, lukte het Jacques net op tijd om de versterker werkend te demonstreren. In het verslag legt Jacques uit wat hij allemaal had willen doen (nogal veel) maar door voornoemde leveringsvertraging niet heeft kunnen bereiken. De planning is om over enige tijd deze versterker af te ronden gevolgd door complete publicatie.
Download: 5-Verslag_Jacgues_van_Eijk_EL82-PPP.pdf
6: Erik Timmerman demonstreerde geen versterker op de slotdag en hij was ook niet aanwezig. Hij had het hele jaar driftig gewerkt aan zijn studie over hoe je optimaal met behulp van de computer auto-bias kunt realiseren. Lees zijn uitgebreide verslag in de download.
Download: 6-Verslag_Erik_Timmerman_autobias-theorieboek.pdf
7: Frank Leegstra wilde wegens KISS werken met een absoluut minimum aan buizen en componenten. De fasedraaier werd een interstage transformator aangedreven door de befaamde D3a-buis. De 2a3 eindbuizen werden push-pull aangesloten op de nieuwe VDV-8010-TS-PPE trafo’s. Frank ontdekte dat bij deze opzet ‘zogenaamd’ heel weinig versterker-componenten nodig waren. De voedingen werden echter extra complex om onder alle dynamische omstandigheden foutloos te werken. De fasedraaier met de interstage trafo leverde fikse problemen op. Een trafo is namelijk een mechanisch ding met twee ‘identieke’ wikkelingen als uitgang. Die kunnen nooit absoluut gelijke tegenfase spanningen opleveren door hun verschillende posities op de transformator-kern. Dat zorgt vooral voor fase-ongelijkheid bij hoge frequenties en dat levert weer toenemende hoogfrequente vervorming op (het Menno H2-spook). Lees zijn verslag om te ontdekken dat er nogal wat capriolen nodig waren om deze fouten weg te werken en het belang daarvan voor de weergave.
Download: 7-Verslag_Frank_Leegstra_KISS_2A3-PP.pdf
8: Remko Tieleman maakte een unieke vormgeving om gemakkelijk bij alle componenten te kunnen komen. Hij gebruikte een oer-schakeling met EL84 eindbuizen, GZ34 gelijkrichting met de nieuwste mini-choke MEC-90VR van Menno en Guido, nieuwe voeding- en uitgangstrafo’s, ECC88 fasedraaier en ……… Remko luistert vooral en meet nauwelijks. Als iets niet goed klinkt, dan stopt hij daarmee. Net zolang doorgaan en experimenteren totdat zij oren tevreden zijn. Deze uiterst effectieve methode heeft hem al jarenlang geholpen om de best klinkende versterkers te maken.
Download: 8-Verslag_Remko_Tieleman.pdf
9: Willem Elgersma gebruikte voor stereo slechts vier E55L pentodes (geschakeld als triodes) in push-pull omdat die een geringe stuurspanning voor de stuurroosters nodig hebben. Door de kathodes te koppelen aan stroombronnen plus gebalanceerd aansturen ontstaat een versterker met een absoluut minimum aan componenten. Deze minimalistische schakeling presteerde geweldig zowel qua ruimteafbeelding als klank.
Download: 9-Verslag_Willem_Elgersma_E55L-PP.pdf
10: Joost Breed ontwikkelde een geweldige EL84-PP versterker met computergestuurde autobias en 3D-kast en werd de winnaar van dit TS-2025 project. Zie hieronder de foto’s van de felicitatie en zijn versterker. Lees zijn verslag met alle unieke vernieuwende details .
Download: 10-Verslag_Joost_Breed_EL84-PP-3D.pdf
Download: 10-Schemas_Joost_Breed_EL84-PP-3D.pdf
Versterkers uit eerdere TS-projecten: Niet alle versterkers komen op tijd klaar en lopen het gevaar vergeten te worden. Bij deze slotdag hebben we ook zulke nakomers getest en daarover bericht ik nu.
11: Leon Gommans is verder gegaan met de ontwikkeling van Trans-EL84-SE-versterkers (in de literatuur aangeduid als “EL84-Transmini-2”). Zie onderstaande foto waarbij met een minimum aan componenten de Trans-SE versterker wordt geoptimaliseerd. Doelstelling is om een 100% uitontwikkelde “Mighty-Trans-EL84-SE” zelfbouw-versterker te maken. Die ontwikkeling verloopt in kleine stapjes en Leon houdt ons steeds op de hoogte. Zijn demo was erg overtuigend: Trans-EL84-SE gaat sterk richting hoogwaardige high-end. Wordt het volgend jaar nog beter?
12: Dustin Lalihatu kreeg vorig jaar zijn TS-2024 NP-HiHu versterker niet op tijd af. Dit jaar lukte het wel en demonstreerde hij zijn een opmerkelijk goed klinkende versterker (met gelijke score als de winnaar van dit jaar). Terecht dat hij nu breed lacht op onderstaande foto. Lees zijn verslag met de belangrijkste details en keuzes die hij heeft gemaakt.
Download: 12-Verslag_Dustin_Lalihatu_ACA-TS.pdf
13: Dick Kiers was in het TS-2024 NP-HiHu project één van de onderzoekers die alternatieve power-Fets testte. Na de slotdag van vorig jaar heeft hij zijn onderzoek voortgezet en demonstreerde nu zijn weloverwogen optimale power-fet-keuze. Graag hadden we deze versie vergeleken met die van vorig jaar, maar die was er niet meer, dus werd het heel moeilijk om “beter of slechter” te kunnen zeggen. Het klonk in ieder geval beregoed. (Er is nu geen verslag beschikbaar; hopelijk volgen details later).
14: Huib Selder (TS-student uit 2016) mailde me voor de slotdag dat hij heel erg graag zijn toenmalige 300B versterker wilde vergelijken met wat er in dit jaar is gebouwd. Ik vond dat een spannend idee. Maar bij inschakelen van zijn versterker gaf deze een dreun, viel stil en een noodreparatie was nodig (nieuwe zekeringen; het transport had blijkbaar iets in de versterker verschoven?). Zie de foto hoe we probleemloos de versterker weer tot leven riepen. Wat leverde dat op? Zijn oude beestje uit 2016 scoorde zelfs iets beter als de huidige winnaar. Zijn we er dan helemaal niet op vooruit gegaan of was Huib toen al zo geniaal? Dit is een nadenkertje …… Tjonge ……
Slot en Dankwoord en Toekomst
Wie zijn de winnaars? Joost eindigde bovenaan met vlak daarachter Remko en Willem en Frank. Opvallend waren de uitschieters van Dustin en Huib die niet aan de officiële test meededen, maar stiekem toch werden ‘geschaald’. En alle anderen dan? Ook allemaal winnaar, want het is echt een extreme klus en prestatie om een goed spelende versterker op de slotdag te demonstreren. Aan allen daarom mijn grootste complimenten. Ik ben trots op wat wij samen bereiken.
Vorige jaren bedankte ik iedereen in het algemeen, maar nu wil ik weer enkele namen noemen. Frank en Frank hebben de muziek-speellijsten uitgezocht zodat we met hoge resolutie (dat hoor je) konden streamen. Yeb heeft de zonnige foto’s verzorgd en Annemieke heeft ons weer verrast met haar culinaire creaties. Clemens is opnieuw onverslaanbaar als notaris en spreekstalmeester. Dank aan ieder die met tafels en stoelen gezeuld heeft en geholpen met opruimen en afwas. Door de grote inzet van ieder is de slotdag elke keer weer een soepel feest.
Wat heeft het afgelopen jaar ons geleerd? Vooral dat LTSpice een krachtige ondersteuner is. Het is wat lastig om er mee te werken. Al doende krijgt ieder het toch onder de knie en levert het vooral betrouwbare apparatuur op, want je kunt ‘fouten’ zichtbaar maken die je anders nooit had ontdekt.
Muzikaliteit en LTSpice en Meten koppelen onderling nog steeds niet goed. Daar is ons horen overtuigend de baas. Hier ligt de uitdaging van het komende TS-jaar. Want met LTSpice en Arta en andere hulpmiddelen kunnen we nu uitstekend simuleren en meten en controleren. Echter nog steeds is “de koppeling tussen meten en luisteren” onduidelijk. Dat hopen we in het komende TS-2026 project op te lossen. Te hoog gegrepen? Wacht maar af ………
Hichtum 2026-08-14
Menno van der Veen